PUSZCZYK

Wdzięcznym obiektem dla poszukiwaczy wrażeń ornitologicznych są sowy. Aby je spotkać trzeba jednak wykazać się determinacją. Poszukiwania sów najlepiej zacząć o zmierzchu. Nocna aktywność sów ma dla obserwatorów także dobre strony: ich głos w nocnej ciszy słychać daleko. Mniej przeszkadzają zarówno hałasy cywilizacji, jak i głosy innych ptaków. Przystosowanie sów do nocnego polowania wymaga specyficznej budowy i umiejętności. Żywiąc się głównie owadami i małymi gryzoniami, sowy są wyposażone w szczególny system pozwalający na zlokalizowanie zdobyczy. W skład tego systemu wchodzą asymetryczne uszy środkowe umieszczone w tzw. szlarze: zbudowanym z piór wieńcu otaczającym oczy i dziób ptaka. Tworzy to wrażenie jakby ptak miał wyraźnie wyodrębnioną twarz. Szlara skupia dźwięki działając podobnie jak czasza anteny. Kolejnym elementem systemu lokalizującego jest doskonały wzrok. Taki system pozwala sowie złapać nornicę nawet gdy przebiega ona niewidocznym korytarzem pod powierzchnią śniegu.

Dla skuteczności polowania kluczowym elementem jest zaskoczenie ofiary. Bezszelestny lot zapewnia tłumiąca świst budowa piór. Pióra są miękkie, a pokrywający je meszek wycisza odgłosy tarcia o powietrze. Pióra takie pokrywają także nogi ptaka. Kształt sowy poprzez puszystość piór jest zbliżony do owalu. Tułów miękką linią przechodzi w dużą głowę zaopatrzoną czasem w wypustki z piór przypominające sterczące uszy. Inne cechy charakterystyczne to: duże oczy, mocno zakrzywiony do dołu dziób umożliwiający rozrywanie pokarmu oraz silne, ostre pazury do chwytania ofiar. Upierzenie jest najczęściej cętkowane, w odcieniach brązów i szarości.

Najliczniejszą z naszych sów jest puszczyk. Jego wielkość przekracza 40 cm, waga zaś 0,5 kg. Pospolity szczególnie w starych drzewostanach: lasach, parkach, zachowanych jeszcze gdzieniegdzie starych alejach. Głos samca – znany z filmów grozy – składa się z dwóch sylab: pierwszej opadającej, po której, po krótkiej przerwie, następuje druga: modulowana, jakby trwożliwa.

CZAJKA

Na podmokłych łąkach i wśród wilgotnych, zaoranych pól spotykamy czajkę. Jest to ptak wielkości gołębia. Ma czarną twarz i pierś, czarny metalicznie opalizujący na zielono wierzch ciała i skrzydła. Brzuch i tył głowy są białe. Długi, cienki, zawinięty ku górze czarny czub na głowie dodaje czajce specyficznego, nieco zadziornego wyglądu. Nogi są czerwone, ze słabo rozwiniętą błoną pomiędzy palcami. Niezbyt długi dziób, nogi dwukrotnie dłuższe niż u gołębia i wyprostowana, bardziej pionowa postawa pozwalają czajce na wyszukiwanie owadów, dżdżownic, ślimaków i drobnych małży, kryjących się wśród wysokich traw bądź w bagnistej ziemi. Skrzydła, szerokie na całej długości, zakończone są miękko i półkoliście. Budowa skrzydeł pozwala czajce na wykonywanie niezbyt szybkich, ale akrobatycznych lotów, co ptak wykorzystuje w trakcie godów oraz do odstraszania konkurentów. Nagłe zwroty, fikołki i furkotanie skrzydeł robią wrażenie zarówno na samicach czajki, jak i większości drapieżników. Głos czajki ma charakter pojedynczych, donośnych kwileń złożonych z dwóch połączonych, różniących się od siebie sylab. Jękliwe zawołania wydawane przede wszystkim w trakcie lotu nabierają animuszu w trakcie efektownych lotów tokowych. W przypadku czajki trudno mówić o śpiewie. W trakcie poszukiwania partnerki, czy w przypadku zachowań służących określaniu terytorium, większą rolę pełni wygląd i sposób latania. Czajki należą do tzw. zagniazdowników. Ich pisklęta są pokryte gęstym puchem i już w 2-3 dni po wykluciu są gotowe – na razie pieszo – opuścić gniazdo w poszukiwaniu pożywienia.

KOS

Jest mniejszy o połowę od gołębia i drobniejszej budowy. Ma stosunkowo długi ogon. Samiec kosa jest jednolicie czarny. Wyraźnie odznacza się żółtopomarańczowy dziób i obwódka oka. Samica różni się od samca: jest ciemnobrązowa z rozjaśnieniami na gardle i piersi. Jeszcze niedawno kos był gatunkiem typowo leśnym. Zamieszkiwał przede wszystkim cieniste i wilgotne lasy i ich obrzeża bogate w krzewy i zarośla. Takie tereny najbardziej obfitują w naturalny pokarm kosa: Z biegiem czasu, przede wszystkim ze względu na łatwość zdobywania pokarmu, kosy zaczęły zasiedlać ludzkie osiedla. Doszło do tego, że gatunek podzielił się na dwie populacje różniące się trybem życia, zwyczajami żywieniowymi i zachowaniem. Populację leśną stanowią ptaki dość płochliwe, odlatujące na zimę, żywiące się głównie dżdżownicami, owadami i owocami. Kosy miejskie są dużo mniej płochliwe i często zaglądają do wystawianych zimą karmników. Są w stanie zdobyć pokarm przez cały rok, dlatego zimują w swych terytoriach lęgowych.

Dziś kos jest częstym mieszkańcem nie tylko parków i ogrodów, ale też terenów miejskich skąpych w drzewa i krzewy. Kosa możemy spotkać i łatwo rozpoznać w dwóch charakterystycznych dla niego sytuacjach: w trakcie szukania pożywienia oraz podczas śpiewu – gdy nawołuje partnerkę lub obwieszcza granice swego terytorium. Kos poszukuje pożywienia prawie wyłącznie na ziemi: porusza się skacząc i rozgarniając ściółkę i suche liście. Słysząc więc podczas spaceru głośne, nieco nerwowe poruszenie na ziemi, możemy być prawie pewni obecności kosa.

Drugą wizytówką kosa jest śpiew. Pieśń jego ma charakter występu: ma swój określony czas i właściwe miejsce. Usłyszymy go głównie rano i przed wieczorem. Kos znajduje wysoko położoną gałąź, sterczącą antenę bądź samotnie stojącą latarnię, skąd daleko słychać będzie wykonywaną przez niego pieśń. Śpiew jest niespieszny, bardzo melodyjny, jakby uroczysty. Barwę głosu określa się jako głębokie, fletowe gwizdy. Pieśń kosa jest urozmaicona, złożona z wyraźnych zwrotek przedzielonych kilkusekundowymi przerwami. Frazy są zróżnicowane, czasem dość wymyślne, ale w odróżnieniu od drozda śpiewaka nie powtarzane raz za razem. Zaniepokojony, kos ostrzega przyspieszającym, przenikliwym krzykiem

KUKUŁKA

Kukułka

W naszej leśnej wędrówce nie może zabraknąć kukułki. Jest to ptak wędrowny wielkości gołębia o szarej lub brązowawej barwie upierzenia. Spód ciała jest biały z ciemnoszarym, poprzecznym prążkowaniem. W locie kukułka przypomina nieco ptaki drapieżne ze względu na wydłużoną sylwetkę, długie, skierowane półkoliście ku tyłowi skrzydła i długi, rozszerzający się, zaokrąglony na końcu ogon.

W odróżnieniu od innych opisywanych ptaków, o kukułce nie można powiedzieć, że gniazduje. Bezpiecznie możemy za to użyć określenia, że przylatuje do nas na lęgi. Składa bowiem jaja w gniazdach innych drobnych ptaków owadożernych. Podrzucanie jaj nie jest nigdy sprawą przypadku. Aby dać szansę przeżycia swoim młodym, kukułka musi być nie lada specjalistką. Poszczególne osobniki wybierają gniazda określonych gatunków i znoszą jaja zbliżone wyglądem do jaj przyszłych żywicieli. Właściciele gniazd przyjmują takiego podrzutka i po wykluciu, kosztem własnych piskląt, karmią go i wychowują. Każde jajo kukułki składane jest w innym gnieździe, by młode nie konkurowały ze sobą i mogły otrzymać dość pokarmu od przybranych – zazwyczaj mniejszych od siebie – rodziców. Po wykluciu, w ciągu pierwszych trzech dni, pisklę kukułki wyrzuca z gniazda pozostałe jaja. W ten sposób samo absorbuje uwagę rodziców i szybko rośnie pożerając pokarm, który inaczej przeznaczony byłby do wykarmienia kilku piskląt. Głos samca kukułki to przede wszystkim melodyjne kukanie – powtarzane, lecz zawsze złożone tylko z dwóch sylab.

Dla zrównoważenia niesympatycznych skojarzeń związanych z pasożytnictwem lęgowym, trzeba przypomnieć, że głos kukułki jest wyczekiwany przez szukające męża panny, a liczba kuknięć pilnie przez nie liczona…

Sójka

To ptak wielkości gołębia o ubarwieniu brązowo-płowym, z białym podgardlem i nasadą ogona. Sterówki ogona i końce skrzydeł czarne. U nasady skrzydeł sójka ma charakterystyczne, wyraźne, niebieskie lusterka. Na stosunkowo dużej głowie odstające nieco pióra układają się w niewielką czuprynkę. Dziób jest prosty i niezbyt długi.
Sójkę często można spotkać w liściastym bądź mieszanym lesie, w parku czy nawet w niewielkich skupiskach drzew na miejskich osiedlach. Jest odważna i ciekawska, nie przeszkadza jej bliskie sąsiedztwo ludzi. Choć rzadziej niż gołębie i kawki, sójki bywają też gośćmi w przydomowych karmnikach.

Sójka odżywia się owadami, gryzoniami, małymi ptakami, ale także w znacznym stopniu pokarmem roślinnym. Zimuje w Polsce. Szczególną rolę podczas przygotowań do sezonu zimowego odgrywają żołędzie, które sójki zbierają i ukrywają w ziemi lub zagrzebują w liściach. W zasadzie tylko nieurodzaj i brak jej ulubionych żołędzi może skłonić sójkę do zimowej migracji. Prawdziwe jest więc powiedzenie: „wybiera się jak sójka za morze…”.

Głos sójki jest trudny do opisania ze względu na jego różnorodność: od ćwierkania i kwilenia, po skrzeki i zgrzytliwe nawoływania. Jedyne charakterystyczne dla sójki i najłatwiejsze do usłyszenia są chrapliwe okrzyki ostrzegawcze używane do informowania o wszelkiego rodzaju niebezpieczeństwach. Alarm wznoszony przez sójki jest na tyle donośny, że pozwoli nam bezbłędnie je poznać, choć jednocześnie utrudni usłyszenie innych ptaków. Duże utrudnienie w rozpoznaniu głosu sójki powoduje jej szczególny talent do naśladowania odgłosów innych ptaków: od kruka i puszczyka do myszołowa. Jest to zapewne sposób na odstraszenie konkurentów bądź drapieżników, które mogłyby zakraść się do gniazda. Słysząc w parku z bliskiej odległości donośne, przeciągłe kwilenie możemy przyjąć, że nie jest to myszołów, ale udająca go sójka

JASKÓŁKA

Jaskółka

Jest bardzo podobna wielkością i budową ciała do jerzyka. Bardzo smukła sylwetka, cienkie, ostre skrzydła oraz rozdwojony ogon pozwalają na bardzo szybki, zwinny i wytrwały lot. Podobieństwo nie wynika jednak z pokrewieństwa gatunków, lecz z faktu, że zarówno jerzyki, jak i jaskółki żywią się takim samym pokarmem – drobnymi owadami latającymi. Pierwszą wskazówką do odróżnienia, czy mamy do czynienia z jerzykiem, czy jaskółką, jest miejsce występowania. Jerzyki są mieszkańcami miast, jaskółki zaś spotykamy na wsi - w obrębie i w pobliżu wiejskich zagród. Drugą różnicą jest ubarwienie: w odróżnieniu od jednolicie czarnych jerzyków, jaskółki mają biały brzuch. Najpopularniejsza z polskich jaskółek – dymówka - odznacza się rdzawobrązową plamą nad dziobem i na podgardlu. Reszta ciała jest czarnogranatowa.

W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: dymówka, oknówka i brzegówka. Trzy siostry mają swoje specyficzne zwyczaje dotyczące miejsca i sposobu gniazdowania.

Dymówka lepi gniazdo pod powałą w środku obór, stodół czy budynków gospodarczych. Jest ono zbudowane z gliny, błota i traw. Nie potrzebuje dodatkowego dachu, więc jest otwarte od góry. Dymówka jest zdecydowanie najbardziej rozśpiewana i przez to najczęściej zauważana z zamieszkujących u nas jaskółek. Głos wabiący to wysokie w tonie zawołania, składające się z podobnych wyrazów mających od jednej do czterech sylab. Każdy wyraz jest zazwyczaj powtarzany dwukrotnie. Śpiew dymówki to głośny, nieco świdrujący szczebiot. Fraza w trakcie śpiewu jest długa, przeciągnięta, podkreślana terkoczącym przerywnikiem.

BOCIAN BIAŁY

długość ciała: 100-115 cm. Powszechnie znany i lubiany ptak o białym upierzeniu z czarnymi lotkami oraz długimi czerwonymi nogami i dziobem. W Polsce zamieszkuje co czwarty bocian na świecie. Bociany budują jedne z największych gniazd mogących osiągać do 2 m wysokości i 1,5 m średnicy. Czasem gniazduje kolonijnie, natomiast rzadko z dala od osad ludzkich.

Bocian biały 

(Ciconia ciconia)

ro

opis

Długość ciała: 100-115 cm. Powszechnie znany i lubiany ptak o białym upierzeniu z czarnymi lotkami oraz długimi czerwonymi nogami i dziobem. W Polsce zamieszkuje co czwarty bocian na świecie. Bociany budują jedne z największych gniazd mogących osiągać do 2 m wysokości i 1,5 m średnicy. Czasem gniazduje kolonijnie, natomiast rzadko z dala od osad ludzkich.

miejsca

Cały niżowy obszar kraju wraz z terenami podgórskimi

siedlisko

Osiedla ludzkie w krajobrazie rolniczym, najliczniej w pobliżu terenów podmokłych i dolin rzecznych

liczebność

Nieliczny, lokalnie średnio liczny ptak lęgowy ok. 40 000 par

gniazdo

Zbudowane z gałęzi i patyków, zwykle na dachu, słupie lub na odpowiednio przyciętym drzewie. Czasem gniazduje kolonijnie

lęg

3-5 białych jaj. Wysiadywanie 33-34 dni. Młode osiągają lotność po 58-64 dniach

pokarm

Wyłącznie zwierzęcy i bardzo urozmaicony, od różnych zwierząt wodnych po myszy i duże owady

wędrówki

Wędrowny. Przylot: III-IV, odlot VIII-IX